नुवाकोट । काठमाडौं उपत्यकाको फोहोर व्यवस्थापनका लागि २० वर्षसम्म सञ्चालन गर्ने लक्ष्यसहित निर्माण गरिएको बञ्चरेडाँडा स्यानिटरी ल्यान्डफिल साइट चार वर्षमै भरिएको छ। एक अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गरेर निर्माण गरिएको संरचना वैज्ञानिक रूपमा फोहोर व्यवस्थापन हुन नसक्दा डम्पिङ साइटमा परिणत भएको छ।

धादिङको धुनिबेँसी नगरपालिका र नुवाकोटको ककनी गाउँपालिकाको सीमामा रहेको बञ्चरेडाँडामा २०७९ जेठ १० गतेदेखि काठमाडौं उपत्यकाको फोहोर विसर्जन गर्न थालिएको थियो। सिसडोलमा फोहोर व्यवस्थापनको समस्या चर्किएपछि त्यसको विकल्पका रूपमा बञ्चरेडाँडा निर्माण गरिएको थियो।

तत्कालीन सहरी विकास मन्त्रालयले वैज्ञानिक प्रविधिबाट फोहोर व्यवस्थापन गर्ने उद्देश्यले एक अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गरेर ल्यान्डफिल साइट निर्माण गरेको थियो। निर्माणपछि संघीय सरकारले यसको व्यवस्थापनको जिम्मेवारी काठमाडौं महानगरपालिकालाई दिएको थियो।
तर, ल्यान्डफिल साइटमा कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याएर लैजाने योजना कार्यान्वयन हुन सकेन। घर तथा अन्य स्थानबाट संकलन भएको फोहोर लगभग जस्ताको तस्तै बञ्चरेडाँडा पुर्याइँदा साइटको क्षमता अपेक्षाभन्दा धेरै छिटो घटेको सरकारी अधिकारीहरूको भनाइ छ।

सहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागका इन्जिनियर माधव कटुवालका अनुसार ल्यान्डफिल साइटमा नकुहिने तथा पुनःप्रयोग गर्न नसकिने फोहोर मात्रै लैजानुपर्ने भए पनि त्यसो हुन सकेन। अव्यवस्थित रूपमा फोहोर थुपारिँदा बञ्चरेडाँडामा फोहोरको ठूलो पहाड बनेको उनको भनाइ छ।
बञ्चरेडाँडामा काठमाडौं महानगरपालिकासहित उपत्यका र आसपासका २१ वटा पालिकाको फोहोर पुग्ने गरेको छ। औसतमा दैनिक करिब दुई सय ट्रिपरमार्फत ठूलो परिमाणमा फोहोर त्यहाँ पुर्याइँदै आएको छ।
फोहोरको ठूलो हिस्सा कुहिने प्रकृतिको समेत रहेकाले लिच्चड व्यवस्थापनमा समस्या देखिएको छ। वर्षायाममा ल्यान्डफिल साइटबाट निस्कने लिच्चड आसपासका क्षेत्रमा पुग्दा स्थानीयवासी थप प्रभावित भएका छन्।
ल्यान्डफिल साइट निर्माण गर्दा कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याएर करिब १५ देखि २० प्रतिशत मात्र फोहोर ल्यान्डफिलमा पुर्याउने योजना थियो। तर अहिले त्यसको तुलनामा निकै बढी फोहोर त्यहाँ पुगिरहेको छ।
फोहोर व्यवस्थापनमा काठमाडौं महानगरपालिका चुकेको भन्दै संघीय सरकारका अधिकारीहरूले आलोचना गरेका छन्। महानगरपालिकाले भने घरबाटै कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याउने व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न नसक्दा समस्या भएको स्वीकार गरेको छ।
महानगरपालिकाको वातावरण व्यवस्थापन विभागका अनुसार फोहोर छुट्याएर संकलन गरे पनि त्यसलाई छुट्टाछुट्टै व्यवस्थापन गर्ने पर्याप्त पूर्वाधार नहुँदा संकलित फोहोरलाई बञ्चरेडाँडा लैजानुपर्ने अवस्था छ। महानगरपालिकाले फोहोर व्यवस्थापनमा वार्षिक ठूलो रकम खर्च गरे पनि स्रोतमा फोहोर वर्गीकरणको काम प्रभावकारी बन्न सकेको छैन।
बञ्चरेडाँडा आसपासका बस्तीका नागरिक फोहोरका कारण दुर्गन्ध, लिच्चड तथा विभिन्न स्वास्थ्य समस्याको जोखिममा परेको स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूले बताएका छन्।
फोहोर विसर्जनस्थल नजिकै मानव बस्ती रहेकाले धुनिबेँसी नगरपालिका–१, ३ र ४ का स्थानीय बढी प्रभावित छन्। कतिपय वडाका ठूलो संख्यामा घरधुरी फोहोरबाट प्रत्यक्ष प्रभावित भएको स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूको भनाइ छ।
स्थानीयका अनुसार फोहोरबाट आउने दुर्गन्धका साथै काग तथा चिलले फोहोर र सिनो बस्तीमा ल्याइदिने समस्या समेत छ। लिच्चड व्यवस्थापन प्रभावकारी नहुँदा वर्षायाममा समस्या झन् बढ्ने गरेको उनीहरूको गुनासो छ।
२० वर्षसम्म प्रयोग गर्न सकिने लक्ष्यसहित निर्माण गरिएको ल्यान्डफिल साइट चार वर्षमै भरिएपछि काठमाडौं उपत्यकाको दीर्घकालीन फोहोर व्यवस्थापन फेरि चुनौतीपूर्ण बनेको छ।
सरकारी अधिकारीहरूले अहिलेको शैलीमा फोहोर विसर्जन जारी रहेमा बञ्चरेडाँडाले थप केही वर्षभन्दा बढी धान्न नसक्ने चेतावनी दिएका छन्। त्यसैले स्रोतमा नै फोहोर वर्गीकरण गर्ने, कुहिने फोहोरको छुट्टै व्यवस्थापन गर्ने र पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्रीलाई पुनःप्रयोगमा ल्याउने व्यवस्था तत्काल प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिएको छ।
बञ्चरेडाँडा भरिँदै जाँदा नयाँ ल्यान्डफिल साइट खोज्ने मात्र नभई फोहोर उत्पादन नै घटाउने र वैज्ञानिक ढंगले व्यवस्थापन गर्ने दीर्घकालीन नीति कार्यान्वयन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।